Η ποίηση του Ανδρέα Κάλβου

Ελπ 30 - Η ποίηση του Ανδρέα Κάλβου

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3-- 27/5

(Σημείωση: Μέχρι το τέλος Ιουνίου όλα τα κεφάλαια παραμένουν ανοικτά σε συνεχή εμπλουτισμό.)

ΕΝΝΟΙΕΣ – ΚΛΕΙΔΙΑ

• Ωδές
• Φιλελληνισμός
• Φιλελευθερισμός
• Καρμποναρισμός
• Ποιητής της Ιδέας
• Πατριωτικός/πολιτικός ποιητής
• Πολύτροπος αρμονία

Ο ΒΙΟΣ ΤΟΥ ΚΑΛΒΟΥ

Γεννήθηκε στη Ζάκυνθο το 1792 όπου και έζησε μέχρι δέκα χρονών. 
6 χρόνια μεγαλύτερος του Σολωμού.

1801-1802 μετά τον χωρισμό των γονιών του, ακολούθησε τον πατέρα του στην Ιταλία, αποκτώντας κυρίως ιταλική και δευτερευόντως κλασική παιδεία.

1816-1820 έζησε σε τρεις ευρωπαϊκές χώρες (Ελβετία, Αγγλία, Γαλλία)

1821 εξορίστηκε από την Ιταλία και κατέφυγε στη Γενεύη, όπου έμεινε έως το 1825. Η Επανάσταση ήταν που τον έστρεψε στην ελληνική ποίηση.

1826 επέστρεψε στα Επτάνησα (Κέρκυρα) όπου έζησε μέχρι το 1852. Δίδαξε στην Ιόνιο Ακαδημία, δάσκαλος γλώσσας, λογοτεχνίας και φιλοσοφίας. Παράλληλα, λόγια δραστηριότητα (άρθρα, διαλέξεις, μεταφράσεις).

1852 λόγω της γνωριμίας και του όψιμου γάμου του με μια αγγλίδα παιδαγωγό, εγκατέλειψε την Ελλάδα, πήγε με τη σύζυγό του στην Αγγλία και μετά το 1865 εγκαταστάθηκε στην κωμόπολη Louth της βόρειας Αγγλίας, όπου πέθανε το 1869.

Μητέρα αριστοκράτισσα, πατέρας πληβείος. Μαχητικός και ασυμβίβαστος. Άνθρωπος περίεργος και απομονωμένος. Ο Έλληνας αυτοδίδακτος λόγιος της διασποράς.
Δραστηριότητα 2 -- Εντοπίστε ομοιότητες και διαφορές μεταξύ Κάλβου - Σολωμού σε βίο και έργο:
- Ομοιότητες: ο στόχος και η θεματική (στόχοι της Ελληνικής Επανάστασης). Πρόθεση να απευθυνθούν στους τότε μορφωμένους Ευρωπαίους, προκειμένου να διαδώσουν τα αιτήματα του αγώνα της Επανάστασης. Ομοιότητα και στο ύφος που χαρακτηρίζεται από υπερβολή (επίδραση ευρωπαϊκού ρομαντισμού).
- Διαφορές: γλώσσα. α. Σολωμός: υπέρμαχος της ομιλούμενης ελληνικής β. Κάλβος: λόγιας. Διαφορά στον βίο: α. Σολωμός: αριστοκρατικής οικογένειας β. Κάλβος ταπεινής καταγωγής. Ανεκδοτολογικό χαρακτήρα η διπίστωση πολλών ότι δεν γνώριζαν ο ένας τον άλλον, παρόλο που ζούσαν στην ίδια πόλη επί 24 χρόνια. Το πιθανότερο να υπήρχε τυπική γνωριμία χωρίς την πνευματική επαφή.

ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ ΤΟΥ

Υπάρχουν έντονα ζεύγη αντιθέσεων, με πρώτο το ποιητικό εγώ και τον συλλογικό αγώνα (μέσα στο έργο του χρησιμοποιεί ελάχιστα βιωματικά στοιχεία, προκειμένου να περιοριστεί στο εγώ και να εκφράσει έντονα τη συλλογικότητα του αγώνα), με στόχο να εμψυχωθεί ο λαός, να ενδυναμώσει ο αγώνας και τέλος, να δοξαστούν τα όποια κατορθώματα.

Δεύτερο: Ελευθερία – Τυραννία.

Τρίτο: Δίκαιο – Άδικο.

Τέταρτο: Παιδεία – Βαρβαρότητα.

Πέμπτο: Ένδοξο παρελθόν – Παρόν. (το Παρόν, εμπεριέχει τρία στοιχεία: φύση, θρησκεία, Έθνος.

Ο Κάλβος, μέσα από αυτές τις αντιθέσεις, επιδιώκει να ενημερωθεί ο Ευρωπαϊκός κόσμος για τα τεκταινόμενα στην Ελλάδα με στόχο να αφυπνισθεί και να βοηθήσει τον αγώνα των Ελλήνων.

Ο δεύτερος στόχος του Κάλβου, αφορά την εμψύχωση των Ελλήνων και τη δοξασία προκειμένου να επιτευχθεί ο στόχος της απελευθέρωσης.

Κάλβος = Ποιητής της Ιδέας

Η ποίησή του είναι αντικειμενική. Αντλεί στοιχεία από την Ιστορική συγκυρία της εποχής, αλλά επικεντρώνεται σε διαχρονικές ιδέες.

Η Ελευθερία ταυτίζεται με την Αρετή.

Πουριτανός, άρα απομάκρυνση από την αισθησιακή αντίληψη της ζωής.

Παθιασμένος με τον διαφωτισμό.

ΡΕΥΜΑΤΑ ΚΑΙ ΙΔΕΟΛΟΓΙΕΣ ΠΟΥ ΕΠΗΡΕΑΣΑΝ ΤΟΝ ΚΑΛΒΟ (ΩΔΕΣ)

Ιταλικός νεοκλασικισμός που συνδυάστημε με τις φιλελεύθερες ιδέες Γαλλικής Επανάστασης.

Μέσα στο κλίμα του ευρωπαϊκού φιλελληνικού κινήματος. Απευθυνόταν στο ευρωπαϊκό κοινό που είχε ευασθητοποιηθεί απέναντι στον ελληνικό αγώνα. Παράλληλα όμως, η επιλογή της νέας ελληνικής γλώσσας ως εργαλείο (άγνωστης στην Ευρώπη) υποδηλώνει την επιθυμία του να υπηρετήσει όχι μόνο πατρίδα αλλά και τις αναγεννημένες Μούσες.

ΘΕΜΑΤΙΚΗ

Θεματική μήτρα η Ελληνική Επανάσταση πού εκφράζει τόσο την ιδεολογία του ως ποιητή (σκοπός: να γράψει ποίηση ως μέσο άσκησης της δικαιοσύνης σε βάρος της αδικίας των δυναστών, αναγάγοντας την Επανάσταση σε ένα ευρύτερο πλαίσιο ιδεών, υπερίσχυση δικαίου εναντίον της αδικίας, επιβράβευση παιδείας εις βάρος της βαρβαρότητας) όσο και τον ατομικό του αγώνα να σπάσει τα δικά του προσωπικά δεσμά, όντας μέτοικος.

Παρά τις συχνές εμφανίσεις στις ωδές του ποιητικού «εγώ», το οποίο υπηρετεί ρητορικές κυρίως ανάγκες (έμφαση, άσκηση πειθούς στον αναγνώστη), γενικά ο Κάλβος περιόρισε δραστικά τα ίχνη των προσωπικών βιωμάτων του, προκειμένου να αναδείξει τον συλλογικό αγώνα.

Οι πάμπολλες μνείες στην αρχαία μυθολογία, στους αρχαίους προγόνους και στο ένδοξο αρχαιοελληνικό παρελθόν, σε συνδυασμό με αναφορές στη σύγχρονη Ελλάδα και στη χριστιανική λατρεία, δείχνουν ότι ο Κάλβος έγραψε τις ωδές εξ ονόματος της εθνικής κοινότητας την οποία προσπαθεί να εμψυχώσει, να μνημειώσει και να δοξάσει.

Υπάρχουν θεματικές αντιθέσεις (ελευθερία-τυραννία)

Ορισμένοι μελετητές αποκάλεσαν τον Κάλβο «ποιητή της Ιδέας», με την έννοια ότι έγραψε μια νοητική, αντικειμενική ποίηση, που άντλησε την αφορμή της από την ιστορική συγκυρία της εποχής, αλλά κατά βάθος επικεντρώνεται σε διαχρονικές, μεταφυσικές ιδέες. Στράτευσε την ποίησή του στον ιερό σκοπό να υπηρετήσει την Επανάσταση (απόλυτος ιδεαλισμός). Κατά βάθος πολιτική ποίηση.

ΓΛΩΣΣΑ

Η ελληνική γλωσσική συνείδηση του Κάλβου διαμορφώθηκε υπό την επήρεια της λόγιας και όχι της ομιλούμενης.

Ο Κάλβος είναι ο μόνος μείζων Επτανήσιος ποιητής που δεν υιοθέτησε τη δημοτική γλώσσα.  Η γλωσσική αυτή αποστασία του από την Επτανησιακή Σχολή στάθηκε η αιτία επίκρισης και καταδίκης του από τους άλλους Επτανήσιους.

Από μορφολογική άποψη, γλώσσα της Καλβικής ποίησης είναι η καθαρεύουσα, εμπλουτισμένη με αρχαϊστικούς και δημώδεις τύπους.  Πρόκειται για εντελώς προσωπικό γλωσσικό ποιητικό ιδίωμα, αποτέλεσμα της μίξης και εντέλει της σύνθεσης γλωσσικών στοιχείων προερχόμενων από την αρχαία ελληνική, θρησκευτικά κείμενα, τη λόγια της εποχής, καθώς και τη δημώδη, μάλιστα και με ιδιωματικά στοιχεία.  Κορμός πάντως του καλβικού λεξιλογίου είναι οι αρχαιοελληνικές λέξεις.

Υπέρμαχος της καθαρεύουσας, την οποία εμπλουτίζει με αρχαϊστικούς η δημώδεις τύπους (κινείται στα πλαίσια της λόγιας γλώσσας). 
Αρκετοί ιταλισμοί (π.χ. επίταξη του επιθέτου) και σολοικισμοί

Η γλώσσα του Κάλβου έχει επηρεασθεί από τον Ιταλό Foscolo που υποστηρίζει ότι η γλώσσα πρέπει να είναι λόγια – τεχνητή, εμπλουτισμένη με Αρχαϊστικά στοιχεία από την ομιλούσα.

Ποικιλότροπος ή πολύτροπος αρμονικά στο έργο του Κάλβου ο συνδυασμός πολλών διαφορετικών στοιχείων, εντός του έργου του (π.χ. στη γλώσσα).

Στο έργο του Κάλβου παρατηρείται έλλειψη βασικών ποιητικών κανόνων π.χ. ομοιοκαταληξία, λυρικότητα κλπ. στοιχεία που ακολουθούνται από την Ιταλική ποίηση.

Ο Κάλβος δεν ακολουθεί κανόνες, γιατί πιστεύει ότι η ποίηση πρέπει να είναι ελεύθερη.

ΤΕΧΝΟΤΡΟΠΙΑ

Κύριο διακριτικό στοιχείο της τεχνοτροπίας των Ωδών είναι η σύζευξη ή εξισορρόπηση των δύο κύριων αισθητικών ρευμάτων του καιρού του, του νεοκλασικισμού και του ρομαντισμού.

Δημαράς – ερμήνευσε τις Ωδές ως μίξη εσωτερικών στοιχείων του ιταλικού νεοκλασικισμού και του εκφραστικού κλίματος του ευρωπαϊκού προρομαντισμού, υποστηρίζοντας ότι πίσω από τη νεοκλασικιστική επιφάνεια των Ωδών λανθάνει η συναισθηματική και ψυχρή ροπή προς τον ρομαντισμό, ορισμένα ίχνη της οποίας φτάνουν μέχρι την επιφάνεια.

Πολίτης – «όλος αυτός ο φαινομενικός κλασικισμός είναι ένα εξωτερικό ντύμα μονάχα, κάτω από το οποίο κινείται η ανήσυχη ψυχή ενός γνήσιου ρομαντικού».

Τζιόβας – ενέταξε τις Ωδές, με διεξοδική τεκμηρίωση, στη σφαίρα επιρροής του ευρωπαϊκού νεοκλασικισμού.

Διαλησμάς – συνόψισε τα στοιχεία νεοκλασικισμού (παρομοίωση, μετωνυμία, εικονοπλαστική ικανότητα, ιδιότυπος ιδεαλισμός, κλασικά αιτήματα για την τέχνη, τέχνη: παιδευτική αφία + διδακτικός χαρακτήρας).

Γαραντούδης – η «πολύτροπος αρμονία» των Ωδών (= στιχουργικό σύστημα με αρχαιοελληνικές καταβολές, θέλησε να συμπυκνώσει και να αναδείξει το σύνθετο, πρωτεϊκό και αρμονικό ρυθμικό και εκφραστικό αποτέλεσμα το οποίο επεδίωξαν να παράγουν οι ωδές του). Στηρίχτηκε στην άρνηση της μουσικότητας, άρνηση ομοιοκαταληξίας, έντονη απόκλιση από μετρικές μορφές, γλώσσα και νόημα. Πιο κοντά στην ιταλική δραμαματική ποίηση (οργάνωση του ρυθμού των Ωδών με βάση τον εσωτερικό ρυθμό του ιταλικού δραματικού είδους).  Από τον εσωτερικό δραματικό ρυθμό των Ωδών απορρέουν χαρακτηριστικά τους όπως η άρνηση της ομοιοκαταληξίας και η έντονη απόκλιση ανάμεσα στις μετρικές μορφές από τη μια μεριά, και τη γλώσσα και το νόημα από την άλλη.

Ελύτης – η καλβική μετρική ήταν προάγγελος του ελεύθερου στίχου της ποιητικής γενιάς του 1930.

ΩΔΕΣ

«Φιλόπατρις»

Έχει επηρεαστεί από τον ιταλικό νεοκλασικισμό και γαλλικό διαφωτισμό.

Μέσα από την ωδή, εκφράζει την αγάπη για τη μακρινή πατρίδα – γενέτειρα που δεν γνώρισε και την καταπίεση των τυράννων.

«Εις θάνατον»

Εμφανίζεται μέσα σε όραμα το φάντασμα της μητέρας, με την οποία υπερνικάται ο φόβος του θανάτου.

«Εις Μούσας»

Κάνει επίκληση στις Μούσες. Είναι η κλασσική επίκληση που έκανε κάθε αρχαίος ποιητής. Στην προκειμένη περίπτωση, ο Κάλβος κάνει την επίκληση προκειμένου το έργο του να συμβάλει στον αγώνα της δικαιοσύνης σε βάρος της τυραννικής αδικίας.

ΚΕΙΜΕΝΑ ΑΝΘΟΛΟΓΙΟΥ

1. Ανδρέας Κάλβος (1792 – 1869)

«Ο ωκεανός» (75)

Πολίτης (σ. 152) - 20 ωδές η μοναδική του προσφορά στη νεοελληνική ποίηση. Ποιήματα αγωνιστικά και παραινετικά, γράφτηκαν εξ ονόματος της εθνικής κοινότητας την οποία προσπαθεί να εμψυχώσεις, να μνημειώσει και να δοξάσει. Στο κλίμα του ευρωπαϊκού φιλελληνισμού. 
Θέμα: η Ελληνική Επανάσταση. Μετρική: ιδιότυπη, 4 7σύλλαβοι και ένας καταληκτικός 5σύλλαβος. Σχήμα κλασικότροπο, ωστόσο βάση δημοτικός 15σύλλαβος σπασμένος στα δύο. Γλώσσα: κράμα δημοτικής και αρχαΐζουσας. Εφαρμόζει ποιητικές και αισθητικές θεωρίες των ιταλών κλασικιστών, κυρίως του δασκάλου του, του Φόσκολου. Βάση: λαλουμένη που εμπλουτίζεται με αρχαϊκές εκφράζεις και σπάνιες λέξεις. Δημοτικές λέξεις που παραμορφώνονται με αρχαιόπροπες καταλήξεις. Αρνητικά: Ζει 20 χρόνια μακριά από την Ελλάδα => αποκομμένος από την παράδοση (δημοτική και φαναριώτικη).  Κλασικιστικές φόρμες και σχήματα. Υψωμένος τόνος - γνήσιος ρομαντικός πυρήνας (βαθύτατη αντινομία: ο φαινομενικός κλασικισμός μόνο εξωτερικό ντύμα, κάτω από το οποίο κινείται η ανήσυχη ψυχή ενός γνήσιου ρομαντικού. Σε αυτές ακριβώς τις λίγες στιγμές ποιητικής ευφορίας ("ποιητικά κενά" κατά τους κριτικούς) βρίσκεται η αληθινή φυσιογνωμία και λυρική τόλμη του ποιητή.
Δραστηριότητα 1 -- Πρόθεση των ωδών ήταν να διακυρυχθεί το πατριωτικό και πολιτικό ιδεώδες της εθνικής αποκατάστασης των Ελλήνων. Μπορεί να λειτουργήσει αυτός ο υψηλόφωνος τόνος της καλβικής ποίησης σήμερα;
Μεν θεματικά ανεπίκαιρη ποίση, αλλά συνεχίζει να γοητεύει χάρη στη  συναισθηματική οικειότητα που προκαλεί η αίσθηση ενός αυτοεξόριστου ανάμεσά μας. Ο Κάλβος αρνήθηκε (όπως θα αρνιόταν και σήμερα) μια ελληνική πραγματικότητα εντελώς ξένη προς το δικό του ιδανικό της ελληνικότητας, ένα όραμα του οποίου υπήρξε υμνητής και απολογητής. Ο ιδεατός ελληνισμός μιας ανύπαρκτης πατρίδας στάθηκε για τον ποιητή ο ποιητικός, ηθικός, πολιτικός και εθνικός παράδεισός του. Εξόριστος εκείνος, εξόριστοι κι εμείς, ατενίζουμε με θάμβος αυτόν τον παράδεισο.
Δραστηριότητα 3 -- Να διαπιστώσετε τη γλωσσική σύνθεση στοιχείων α/ε, λόγιας και δημώδους γλώσσας. Να καταγράψετε τις λέξεις (αρχαίες κυρίως) και μυθολογικές αναφορές που χρήζουν λεξιλογικής ή πραγματολογικής ερμηνείας:
- εμβόλια: κρέπια -- διάφανα μαύρα υφάσματα ως ένδειξη πένθους
- ηώα.. ανοίγουσιν -- τα πρωινά σιδερένια κιγκλιδώματα, ώστε να βγουν τα άλογα του Ήλιου για το καθημερινό ταξίδι τους
- αμιλλητήρια (πέταλα) -- που αμιλλώνται, συναγωνίζονται μεταξύ τους
- βρέμων -- που βρυχάται
- τρίμορφος Εκάτη -- Τιτανίδα, κόρη του Πέρση και της Αστερίας, στην περιοχή του ουρανού ταυτιζόταν με τη σελήνη.
- (παραθαλάσσια) κλειτά -- κλειστά, σετά ή ξακουστά, ένδοξα.
- Ωκεανέ: γιος του Ουρανού και της Γαίας, πατέρας των θεών. Εδώ συμβολίζεται ως κοσμογινοκή αρχή και ταυτίζεται με τη θάλασσα του Αιγαίου.
- ροάς -- ρεύματα
- νώτα -- επιφάνεια της θάλασσας
- πρόφαντος -- εμφανής από μεγάλη απόσταση
- αδράχτια -- μεταφορικά η αντένα, μακρύ κομμάτι ξύλου που συνδέεται πλαγίως στο κατάρτι του πλοίου.
- τους πύργους θαλασσίους: ποιητική φράση, εννοούνται οι τουρκικές φρεγάτες.
- φιλεί: αγαπά
Τα παραπάνω δείχνουν ότι η ανάγνωση των Ωδών προϋποθέτει την εξοικείωση του αναγνώστη με την κλασικιστική σκευή του Κάλβου.
Δραστηριότητα 4: Με ποιο τρόπο γίνεται η μετάβαση της επαναστατημένης Ελλάδας από το χάος μιας γενικής κοσμογονίας στην επαναστατική ηρωογονία της εποχής:
α' στροφή: επιγραμματική αναγγελία θέματος: η ιστορία της σκλαβωμένης Ελλάδας.
- στ. β-ιβ': α' ενότητα -- νύχτα δουλείας = κοσμογονική κατάσταση νεκρικής νύχτας. => τη νύχτα διαδέχεται η αυγή που αναζωογονεί την οικουμένη (ο φυσικός χρόνος της κοσμογονίας)
- Από στ. ιγ': β' ενότητα -- μεταβαίνουμε στον ιστορικό χρόνο της σκλαβιάς (συμβολική νύχτα ελληνικής φυλής), λυτρωτική παρέμβαση της θεϊκής Ελευθερίας στον Ωκεανό να επιφέρει αναγέννηση στον χώρο του Αιγαίου - Επανάσταση.
- στ. λ-λ: γ' ενότητα -- ευχές και προτροπές στους επαναστατημένους νησιώτες που με τη βοήθεια του Θεού κατορθώνουν τις ναυτικές νίκες του 1822.
Παρατήρηση: ολοφάνερη εκφραστική διάκριση σε 2 μέρη: α) εικονιστικό (2 πρώτες ενότητες) β) ρητορικό (3η ενότητα).

Ανδρέας Κάλβος: ο αιρετικός ποιητής

Ανδρέας Κάλβος: ο αιρετικός ποιητής

Του Λάρκου Λάρκου

            Ο Ανδρέας Κάλβος, αποτελεί μια κορυφαία προσωπικότητα μέσα στα Νεοελληνικά Γράμματα. Ο τραγουδιστής της Λευτεριάς, ο υμνητής του αγώνα της Εθνικής Ανεξαρτησίας, έδωσε σταθερό παρόν με το έργο και τη δράση του, έχοντας βεβαιωμένη την ωραία αντίληψή του για τους μεγάλους οραματισμούς του Έθνους.

            Ένας ποιητής όμως, που χωρίς να θέλει να είναι «διαφορετικός» απ’ τους ποιητές, αντιμετωπίστηκε από κριτικούς και «κριτικούς», από «υπέρμαχους» και «απορριπτικούς» αναγνώστες με ένα  μόνιμο – μέχρι πρόσφατα – τρόπο: προσέγγιση στην ποίησή του μέσα από τα επιφαινόμενα και τον τρόπο γραφής (γλώσσα, μέτρο κ.ά), τερματίζοντας πολλές φορές σ’ αυτό το επίπεδο την – σαφώς – μονόπλευρη προσέγγιση ενός ποιητικού έργου.

            Αυτή η αντίληψη διαχρονικά, διαπερνώντας μέσα από τις «Συμπληγάδες» των Δημοτικιστών και των Καθαρολόγων, αντιμετωπίστηκε με τα αντίστοιχα «μικρόψυχα» κριτήρια. Έτσι, μια και η γλώσσα του, δεν ικανοποιούσε καμιά πλευρά, βρέθηκε για δεκαετίες να είναι ένας «παρεξηγημένος» της ποίησης. Τα ανελαστικά περιθώρια, επακόλουθο μιας γλωσσικής πόλωσης, όμως, δεν στάθηκαν ικανά να κρατήσουν τον Ανδρέα Κάλβο σ’ ένα συνεχή «αιρετικό» ρόλο.

            Ο χρόνος αλάθητος κριτής κάθε έργου, έδειξε τη σημαντικότητα και διαχρονικότητα του Καλβικού έργου. Η μεταπολεμική κριτική αξίωσε και καταξίωσε τον Κάλβο.

            Τούτη η μελέτη μπορεί να θεωρηθεί ως μια προσπάθεια προσέγγισης του έργου του Κάλβου από μια νέα σκοπιά:

            O ΠΟΛΙΤΙΚΟΣ ΚΑΛΒΟΣ, η θέση του απέναντι στα κρίσιμα  εθνικά θέματα του καιρού του, η στάση του απέναντι στην ιστορική φάση της δεκαετίας 1820/30.

            Μια προσέγγιση όμως που πρέπει να ιδωθεί μέσα από το ιστορικό πρίσμα της εποχής. Η επανάσταση του 1821 και η ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΤΗΣ ΚΑΤΑΛΗΞΗ, θέματα διαλεκτικά δεμένα με την πορεία του έθνους. Ο Ανδρέας Κάλβος έδωσε και σ’ αυτά τα ζητήματα τη δική του προσέγγιση.

            Έτσι, ζωντανός παρουσιαστής της τότε ιστορικής συγκυρίας, είδε, άκουσε και – κύρια – πρότεινε..

           

ΣΥΝΤΟΜΟ ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ

            Ο Ανδρέας Κάλβος, γεννήθηκε στη Ζάκυνθο το 1792. Από τα παιδικά του χρόνια (λόγω οικογενειακών προβλημάτων) οδηγείται στην ξενιτιά. Στο Λιβόρνο της Ιταλίας από το 1802. Ζει τον Ελληνισμό της διασποράς, μέσα σε μια ακμάζουσα παροικία.

            Στη γειτονική Φλωρεντία, όπου εγκαθίσταται στη συνέχεια, η συνάντησή του με τον τότε κορυφαίο ποιητή της Ιταλίας Ούγο Φόσκολο, αποτελεί ένα κορυφαίο σταθμό στη διαμόρφωση του ποιητικού χαρακτήρα του Κάλβου. Ζυρίχη, Λονδίνο, Παρίσι, οι επόμενοι χώροι διαμονής. Στη Φλωρεντία ξανά, δεν αρκείται στις πνευματικές του αναζητήσεις. Συμμετέχει ενεργητικά στη μουσική οργάνωση των Καρμπονάρων της Φλωρεντίας. Στόχος της επαναστατικής αυτής κίνησης, η απελευθέρωση της Ιταλίας από την Αυστριακή κατοχή.

            Για το λόγο αυτό συλλαμβάνεται και εξορίζεται. Στη Γενεύη δημοσιεύει τις δέκα πρώτες ΩΔΕΣ του (1824).

            Στο Παρίσι οι επόμενες δέκα (1826). Στο Ναύπλιο στην επαναστατημένη Ελλάδα, οδεύει η καρδιά του ποιητή για μικρό χρονικό διάστημα.

            Καθηγητής για ένα χρόνο (1826/27) στην Ιόνιο Ακαδημία. Στα Επτάνησα η Αγγλική κατοχή εντείνεται. Ο Κάλβος συμμετέχει στον αγώνα των συμπατριωτών του για την απόκτηση ελευθεροτυπίας.

            1852: εγκαταλείπει οριστικά την Ελλάδα. Ανοίγει με τη γυναίκα του ένα ιδιωτικό σχολείο στο Λάουθ της Β. Αγγλίας.

            3 Νοεμβρίου 1869: Πεθαίνει ο ποιητής, μακριά από την Πατρίδα που ύμνησε σ’ όλα τα έργα, τις πράξεις, τις σκέψεις του.

ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΚΑΡΜΠΟΝΑΡΟΙ ΟΙ ΔΥΟ ΜΕΓΑΛΟΙ ΔΙΔΑΧΟΙ...

            Το κλίμα σ’ ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ήπειρο (τέλος του 18^ου αι.) διαπερνάται από τις ιδέες του Διαφωτισμού.

            Η αστική τάξη αναλαμβάνει την προώθηση των εξελίξεων. Η φεουδαρχία, στο πρόσωπο του Δεσποτισμού («φωτισμένου» ή μη), διέρχεται κρίσιμες ώρες.

            Η έντονη αυτή διακίνηση ιδεών, δεν μπορούσε να μην έχει τις επιδράσεις της σ’ ένα  άνθρωπο που διέτρεξε τα σημαντικότερα πολιτικό – ιδεολογικά κέντρα της Ευρώπης. Ο Ευρωπαϊκός διαφωτισμός, όντας μια πρωτοποριακή για την εποχή του αντίληψη, άσκησε έντονη επίδραση στην προοδευτική διανόηση, στα κέντρα του απόδημου Ελληνισμού.

            Είναι γνωστό ότι και ο Ελληνικός διαφωτισμός, «πνευματικός απόγονος» του Ευρωπαϊκού, κίνησε τα νήματα στον Ελλαδικό χώρο, προωθώντας τις επαναστατικές διεργασίες.

            Ο Αντρέας Κάλβος προχωρεί πέρα από τις ιδεολογικές ζυμώσεις.

            Η συμμετοχή του στην οργάνωση των Καρμπονάρων (Φλωρεντία 1820), είναι και η άριστη απόδειξη ότι η «ιδέα», δεν ολοκληρώνει τη δική του προσωπικότητα.

            Η Φλωρεντιανή αστυνομία σε δράση... Συλλαμβάνει και εξορίζει τον Κάλβο. Στοιχείο ενός επαναστατημένου χαρακτήρα ή μιας «περιθωριακής» ρήξης με την καταπίεση; Ο χρόνος έδωσε τη δική του θέση: Ο Αντρέας Κάλβος μέσα από μια σταδιακή πολιτικοκοινωνική ανέλιξη. Συμμετέχει συνειδητά, ασκώντας στην πράξη την προοδευτική κοσμοθεωρητική του στάση... Ακόμα και σε μια άλλη χώρα, σ’ ένα κλίμα βίας και αστυνομικής κύκλωσης...

ΚΑΛΒΟΣ ΚΑΙ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ

            Το σύνολο σχεδόν, των 20 Καλβικών ΩΔΩΝ είναι αφιερωμένο στον Αγώνα της Ανεξαρτησίας.

            Υπάρχει σ’ όλο το ποιητικό έργο του μια μοναδική ταύτιση ανάμεσα στον Αγώνα και τον Κάλβο.

            Η ποιητική του δημιουργία (1824-1826) λειτουργεί, στα χρόνια της εξέγερσης αποκλειστικά.

            Απόδειξη ότι η Λύρα του συνυπάρχει αν δεν ταυτίζεται με το επαναστατημένο Έθνος. Ο Ανδρέας Κάλβος (1826), ο Καρμπονάρος, θέλει να δοκιμάσει τον αγώνα μέσα στα ίδια τα πράγματα... Μήλος, Ύδρα, Ναύπλιο οι σταθμοί του ποιητή. Γρήγορα όμως – και με αμφιλεγόμενα αίτια – αναχωρεί για την Κέρκυρα.

            Η εμφύλια δοκιμασία του 1826, η κορύφωση της εσωτερικής διαπάλης, ίσως να ήταν καθοριστικές για την ξαφνική απόφαση της αναχώρησης.

            Αυτή η κάθοδος δεν ήταν χωρίς «πολιτικές», «ποιητικές» και «ιστορικές» διεργασίες στο εσωτερικό του ποιητή.

            Η διένεξη οδεύει προς σύγκρουση: Ποια «προστασία» εξασφαλίζει τα ελληνικά συμφέροντα;

            Οι προστάτες πρόθυμοι: Αγγλία, Γαλλία, Ρωσία. Και η άλλη πολιτική πρόταση: Μια πολύπλευρη συμμαχία με τις ξένες δυνάμεις, θα δικαίωνε τις προσδοκίες του Έθνους.

            Οι δυο πολιτικές γραμμές πλεύσης για τη στρατηγική κατάληξη του αγώνα, απόρροια δυο διαφορετικών προσεγγίσεων, έδωσαν στον Κάλβο το σημείο αναφοράς του, όπως θα φανεί στην προσέγγιση κρίσιμων σημείων της ποιητικής του δημιουργίας.

Η ΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΚΑΛΒΟΥ: ΕΝΑ ΜΗΝΥΜΑ

ΕΘΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΑΞΙΟΠΡΕΠΕΙΑΣ

            Ο Ευρωπαϊκός χώρος, το διεθνές πλαίσιο της επανάστασης του 1821, κυριαρχείται από τις γνωστές συντηρητικές δυνάμεις.

            Συνασπισμένη στους κόλπους της «Ιεράς Συμμαχίας», δημιουργούν ένα σενάριο κινήσεων, που κεντρικό άξονα έχει τη διατήρηση της αποικιοποίησης της «περιφερειακής» Ευρώπης. Αν και είναι σαφείς οι έντονες διενέξεις μέσα στους κόλπους των μεγάλων δυνάμεων, εντούτοις, μπροστά στον κοινό «Εχθρό» - την ελευθερία και την ανεξαρτησία των λαών – κράτησαν τη γνωστή τακτική, λειτουργώντας ως μηχανισμός «αποτροπής και καταστολής».

            Ο Ανδρέας Κάλβος έχει να δώσει τη δική του μαρτυρία, για τους τυράννους της εποχής.

            Μια μαρτυρία απερίφραστη στην ορμή της:

                        Όχι μόνον τον ιδρώτα,

                        Αλλά και τ’ αίμα οι τύραννοι

                        Ζητούσιν από σας,

                        Κι αφ’ ού ποτάμια εχύσατε

                        Μήπως τους φθάνει.»

            Και προσθέτει:

                        Το αχόρταγον δρέπανον

                        Αυτοί βαστούν θερίζουν

                        Πάντ’ όσα ο ιδρώτας μας

                        Ωρίμασεν αστάχυα,

                        Διά τους υιούς μας».

            Σαφής, λοιπόν, υπαινιγμός για την οικονομική αφαίμαξη των κατεχομένων λαών, απ’ τις αποικιοκρατικές δυνάμεις.

            Συνοπτικά και συμβολικά αυτοκαθορίζει και οριοθετεί τη θέση του. Μια θέση που διευρυνόμενη καλύπτει το γενικό θεσμό της ημιφεουδαρχίας, του πνευματικού υποσιτισμού, της εξάρτησης:

                        «Και τοιούτοι εμπρός σας.

                        Εγώ να γονατίσω!-

                        Η γη ας σχισθεί, εις το βάραθρον

                        Η βροντή τ’ ουρανού

                        Ας με τινάξη»

                        «Πρωτού σας ατιμάσω,

                        Ω γόνατά μου. – Ατάρακτον

                        Έχω το βλέμμα οπόταν

                        Το κατεβάσω εις πρόσωπον

                        Ενός τυράννου.»

            Η Βούληση ενός λαού (πολιτική, κοινωνική και πρώτιστα πολιτική), αποτελεί τον καθοριστικό παράγοντα μιας πορείας απελευθερωτικής, που σταθμίζει βέβαια, εσωτερικές και διεθνείς συγκυρίες.

            Η προϋπόθεση σαφής:

                        «Όσοι το χάλκινον χέρι

                        Βαρύ του φόβου αισθάνονται,

                        Ζυγόν δουλείας ας έχωσι

                        Θέλει Αρετήν και Τόλμην

                        Η ελευθερία.»

            Η ΕΘΝΙΚΗ ΣΥΜΦΙΛΙΩΣΗ σε ώρες εθνικοαπελευθερωτικής πάλης, αποτελεί τον καθοριστικό κρίκο μιας ενιαίας και ενωτικής πορείας.

            Η προσωπική εμπειρία του ποιητή (κάθοδος στο Ναύπλιο σε στιγμές εμφύλιας διαπάλης) είναι έκδηλη:

                        Μεγάλη, τρομερή, με τα πτερά απλωμένα

                        Καθώς αετός ακίνητος, κρέμεται

                        Εις τον αέρα ψηλά

                        Η Διχόνοια»

            Δεν αρκεί η διαπίστωση. Υπάρχει και η θέση:

                        «Ας παύσωσ’ η Διχόνοιαι

                        Που ρίχνουσι τα έθνη

                        Τυφλά υπό τα σκληρότατα

                        Ονύχια των αγρύπνων

                        Δολίων τυράννων».

            Και – σαφώς – υπονοεί το επίπεδο της σύρραξης:

                        «Τ’ άρματα ημείς αδράξαμεν

                        Μόνο δια να πληγώσομεν

                        Του Οσμάν τα στήθη».

            Να λοιπόν που ένας επίκαιρος ποιητής στέκεται μέσα στα προβλήματα του έθνους. Δεν βλέπει ή ενοράται με «ουδέτερο πατριωτισμό» τα γινόμενα. Συμμετέχει, προτείνει, αγωνίζεται.Ο Θ.Κολοκοτρώνης στο πολιτικό επίπεδο, ο Α.Κάλβος στο Ποιητικό. Θέμα οι τουρκοπροσκυνημένοι, που μπροστά στις δυσκολίες του αγώνα λύγισαν.

            Ο Ανδρέας Κάλβος – ίσως – αποτελεί ποιητική πρωτοπορία στο συγκεκριμένο θέμα

            Ολόκληρη ΩΔΗ, είναι «αφιερωμένη» στο Βαρνακιώτη, έναν έλληνα λιποτάκτη, ένα τουρκοπροσκυνημένο. Η ονομασία της ΩΔΗΣ είναι χωρίς περιστροφές.

                                    «ΕΙΣ ΤΟΝ ΠΡΟΔΟΤΗΝ»

            Να μερικοί χαρακτηριστικοί στίχοι:

                        «Απ’ ίδρωτα θανάτου

                        Στάζουν τα φρύδια σου».

                        «Η τιμωρός συνείδησις

                        Με σε πλαγιάζει αλλάζουσα

                        Τα χόρτα εις δράκοντας»

                        «Γύρευε από την μοίραν σου

                        Κρυπτόν να σου χαρίσει

                        Τάφον εις όλους»

            1826: Ο Εθνικός Απελευθερωτικός Αγώνας κατά της Οθωμανικής κυριαρχίας βρίσκεται σε κρίσιμο σταυροδρόμι.

            Στο πολιτικό επίπεδο η συντηρητική (κατζαμπάσηδες) ηγετική ομάδα μπροστά στις δυσκολίες του αγώνα, (πτώση Μεσολογγίου), κάνει τις δικές της επιλογές.

            «Οι «προστάτες» περιμένουν. Και η τελική επιλογή γνωστή.

            Η αίτηση προστασίας (1825) αποτελεί μνημείο ιστορικής εθελούσιας και εθνικής υποτέλειας.

            «Το ελληνικόν έθνος, δύναμει της παρούσης πράξεως. Θέλει εκουσίως την ιεράν παρακαταθήκην της αυτού Ελευθερίας, Εθνικής Ανεξαρτησίας και της πολιτικής αυτού υπάρξεως υπό την μοναδικήν υπεράσπισιν της Μεγάλης Βρεττανίας».

            Η Συνέλευση των προκρίτων, δίνει το μέτρο προσέγγισης των εθνικών υποθέσεων από την πλευρά της – συντριπτικής – πλειοψηφίας.

            Η προοδευτική μερίδα (στρατιωτικοί στην πλειοψηφία με ηγετική μορφή τον Δημήτριο Υψηλάντη) καταγγέλλει την αίτηση «προστασίας» ως ισοδύναμη με κατάργηση της εθνικής ανεξαρτησίας.

            «Ο λαός, κύριοι, του οποίου παρουσιάζετε το πρόσωπον, δεν σας έδωσε πληρεξουσιότητα να καταργήσετε την εθνική  και πολιτική ανεξαρτησία του, αλλά να την στεριώσετε, να την διαιωνίσετε.

            Η ιστορία, θέλει κρίνει μιαν ημέραν αδεκάστως την πράξιν σας».

            12 Απριλίου 1826, «Διαμαρτύρησις» Δημητρίου Υψηλάντη, προς την Εθνική Συνέλευση των Ελλήνων.

            Μέσα σ’ αυτό το πολιτικά φορτισμένο κλίμα, ο Ανδρέας Κάλβος έδωσε το δικό του πολιτικό λόγο. Ο Καρμπονάρος της Φλωρεντίας, ο στιβαρός διανοητής, ξαναδίνει την ιστορική του εισφορά»:

                        «Καλύτερα, καλύτερα

                        Διασκορπισμένοι οι Έλληνες

                        Να τρέχωσιν τον κόσμον

                        Με εξαπλωμένη χείρα

                        Ψωμοζητούντες».

                        «Παρά προστάτας να ‘χωμεν

                        Με ποτέ δεν εθάμβωσαν

                        Πλούτη ή Μεγάλα ονοματα,

                        Με ποτέ δεν εθάμβωσαν

                        Σκήπτρων ακτίνες».

            Ο Ανδρέας Κάλβος αντικειμενικά ταυτίζεται με τον προσανατολισμό του Υψηλάντη.

            Μια σύγκριση της Ωδής «ΑΙ ΕΥΧΑΙ» με το κείμενο της «Διαμαρτύρησις» του Δημήτριου Υψηλάντη παρέχει εντυπωσιακές ταυτίσεις και παράπλευρες προσεγγίσεις.

            Μια αναφορά για το διπλό παιχνίδι των μεγάλων Δυνάμεων της εποχής .Η θρησκεία, οι θρησκευτικές αξίες, στην υπηρεσία «σκοτεινών» επιδιώξεων:

                        «Δια να θεμελιώσετε

                        Την Τυραννίαν τιμάτε

                        Τον σταυρόν εις τας πόλεις σας,

                        Και αυτόν επολεμήσατε

                        Εις την Ελλάδα».

            Ποια η απάντηση του Κάλβου στην πρόσκληση της προστασίας;

                        «Και τώρα εις προστασίαν μου

                        Τα χέρια σας απλώνετε

                        Τραβήξατε τα οπίσω

                        Βλέπει ο θεός και αστράπτει

                        Δια τους πανούργους»

            Η προτροπή είναι διπλή: όχι μόνο να τραβήξουν τα χέρια τους «οπίσω» αλλά συνεχίζει την προτροπή – θέση του.

            «Το ξίφος σφίξατ’ έλληνες»

            Έτσι η απάντηση του Κάλβου είναι: ενδυνάμωση του μετώπου πάλης του έθνους.

            Οποιαδήποτε  αναφορά στο Καλβικό έργο, δεν μπορεί να μην διαπερνάται από ένα έντονα πρωτοποριακό – ας υπολογισθεί και το ιστορικό πλαίσιο στις αρχές του 19^ου αι. – πολιτικό μήνυμα.

                        «Το χέρι οπού προσφέρεται

                        Ως προστασίας σημείον

                        Εις ξένον έθνους, έπνιξε

                        Και πνίγει τους λαούς σας

                        Πάλαι και ακόμα».

            Ένα μήνυμα με ξεχωριστή ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΟΙΟΤΗΤΑ και με ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΗ ΒΑΡΥΤΗΤΑ .Ένα μήνυμα και προς τους «μοντέρνους καιρούς» μια και το πρόβλημα της «προστασίας» ταλανίζει τους λαούς «και ακόμα».Ο Κάλβος, σε μια άξενη εποχή αναδεικνύεται ως τραγουδιστής της ΑΝΕΞΑΡΤΗΣΙΑΣ και ΛΑΪΚΗΣ ΚΥΡΙΑΡΧΙΑΣ, μεγάλος στους οραματισμούς του και πάντα ΕΠΙΚΑΙΡΟΣ στους προσανατολισμούς του...

                        Σήμερα, η πλούσια βιβλιογραφία γύρω από τον Ανδρέα Κάλβο, έδειξε ότι η ανάλυση του έργου του εκτείνεται από τις τεχνοτροπίες του μεθόδους, ως και την άδολη φιλοπατρία του. Ο ποιητής της ιδέας, «σμικρύνθηκε» από την ιδεαλιστική «σχολή» που με πολύ δεξιοτεχνία προσπέρασε τον πολιτικό Κάλβο και κράτησε τα επιφαινόμενα της ποίησής του.Ο Κάλβος, κρίνεται, όχι ενσωματωμένος σε κάποιες φόρμες ανάλυσης, αλλά κρατώντας τον «κανόνα» και τα δεδομένα της δικής του εποχής. Και χωρίς να μεγιστοποιείται η ποιοτική του ιδιοσυγκρασία, χωρίς βέβαια να υποτιμάται η δυστροπία της ποίησής του, αλλά κύρια χωρίς να παραβλέπουμε τις  πραγματικές διεργασίες, μέσα στις οποίες κλήθηκε να δημιουργήσει ο ποιητής, καταλήγουμε σε μια θετική κρίση:

            Ο Ανδρέας Κάλβος, με την ποιοτική του φωνή «συγκρούστηκε» με το χρόνο και απέδειξε ότι δίκαια κρίθηκε ΑΞΙΟΣ να συμβαδίσει μαζί του, αναδεικνυόμενος σαν μια σημαντική ΠΑΡΟΥΣΙΑ μέσα στο χώρο των Νεοελληνικών Γραμμάτων.

            Αν πράγματι η Ιστορία, μπορεί να υπερηφανεύεται για ορισμένες στιγμές της, ο Αντρέας Κάλβος είναι μια απ’ αυτές...

           

Ο άγνωστος Ανδρέας Κάλβος

Ο άγνωστος Ανδρέας Κάλβος

Ο Ανδρέας Κάλβος αν και αποτελεί έναν από τους σπουδαιότερους Έλληνες ποιητές, κατά κανόνα, προσδιορίζεται ως σύγχρονος και συμπατριώτης του Διονυσίου Σολωμού. Ο Κάλβος μνημονεύεται κάθε φορά που επίδοξοι αγωνιστές που δεν έχουν κάτι άλλο να γράψουν, διασύρουν προφορικά ή γραπτά τους στίχους του «θέλει αρετήν και τόλμην η ελευθερία». Επίσης κατά κανόνα, δεν παραλείπεται να αναφερθεί η «ανακάλυψή του» από τον Κωστή Παλαμά (1889).

Μεταξύ της μάχης των κριτικών για την κατάταξή του σε κλασικό ή ρομαντικό, των γεγονότων που τάρασσαν την Ελλάδα τα χρόνια εκείνα αλλά και πάντα υπό τη σκιά του Σολωμού, για πολλά χρόνια δεν είχε μελετηθεί μια άλλη πλευρά του ποιητή και κατά συνέπεια κάθε κριτική επί του έργου του ήταν «στεγνή» ερμηνείας.

Ο Ανδρέας Κάλβος ο Καρμπονάρος, μέλος ιταλικής οργάνωσης ενάντια στους Αυστριακούς, ο καθηγητής στο διορισμό του οποίου αντέδρασε η ελληνική ακαδημαϊκή κοινότητα, ο κάτοικος Κέρκυρας την ίδια εποχή με τον Διονύσιο Σολωμό που δεν έτυχε συνάντησης αλλά ούτε και αναγνώρισης, ο ποιητής που η Ελλάδα του γύρισε την πλάτη και πέθανε μακριά της στις 3 Νοεμβρίου 1869, αυτός ο Ανδρέας Κάλβος άργησε πολύ να αναγνωρισθεί.

Οι Γεφυρισμοί γι΄ αυτήν την επέτειο προτείνουν άρθρα με τις άγνωστες, σχετικά, όψεις του Ανδρέα Κάλβου και την έκτη Ωδή από τα Λυρικά (εκδόθηκαν στο Παρίσι το 1826) που έχει μελοποιηθεί από τον Μίκη Θεοδωράκη η οποία μας φαντάζει εξαιρετικά επίκαιρη. Κι επειδή σήμερα ο εχθρός δεν είναι οι Τούρκοι, αγνοήστε αυτή τη λέξη και βάλτε ό,τι σας βασανίζει σ΄ αυτή χώρα...

ΑΙ ΕΥΧΑΙ

--------
Της θαλάσσης καλήτερα
φουσκωμένα τα κύματα
'να πνίξουν την πατρίδα μου
ωσάν απελπισμένην,
έρημον βάρκαν·

'Σ την στεριάν, 'ς τα νησία
καλήτερα μίαν φλόγα
'να ιδώ παντού χυμένην,
τρώγουσαν πόλεις, δάση,
λαούς και ελπίδας·

Καλήτερα, καλήτερα
διασκορπισμένοι οι Έλληνες
'να τρέχωσι τον κόσμον,
με εξαπλωμένην χείρα
ψωμοζητούντες·

Παρά προστάτας 'νάχωμεν.
Με ποτέ δεν εθάμβωσαν
πλούτη ή μεγάλα ονόματα,
με ποτέ δεν εθάμβωσαν
σκήπτρων ακτίνες.

Ημείς δια τον σταυρόν
ανδρείως υπερμαχόμεθα
και σεις εβοηθήσατε
κρυφά τους πολεμούντας
σταυρόν και αλήθειαν.

Δια 'να θεμελιώσητε
την τυραννίαν, τιμάτε
τον σταυρόν εις τας πόλεις σας,
και αυτόν επολεμήσατε
εις την Ελλάδα.

Και τώρα εις προστασίαν μας
τα χέρια σας απλώνετε!
τραβήξετέ τα οπίσω·
βλέπει ο θεός και αστράπτει
δια τους πανούργους.

Όταν το δένδρον νέον
εβασάνιζον οι άνεμοι,
τότε βοήθειαν ήθελεν·
εδυναμώθη τώρα,
φθάνει η ισχύς του.

Το ξίφος σφίγξατ', Έλληνες –
τα ομμάτιά σας σηκώσατε –
ιδού - εις τους ουρανούς
προστάτης ο θεός
μόνος σας είναι.

Και αν ο θεός και τ' άρματα
μας λείψωσι, καλήτερα
πάλιν ' να χρεμετήσωσι
'ς τον Κιθαιρώνα Τούρκων
άγριαι φοράδες,

παρά... Αι, όσον είναι
τυφλή και σκληροτέρα
η τυραννίς, τοσούτον
ταχυτέρως ανοίγονται
σωτήριοι θύραι.

Δεν με θαμβώνει πάθος
κανένα· εγώ την λύραν
κτυπάω, και ολόρθος στέκομαι
σιμά εις του μνήματός μου
τ' ανοικτόν στόμα.

ΑΝΔΡΕΑΣ ΚΑΛΒΟΣ (1792-1869)

Ανδρέας Κάλβος: Θέλει αρετήν και τόλμην η ελευθερία

    Όσοι το χάλκεον χέρι
βαρύ του φόβου αισθάνονται,
ζυγόν δουλείας, ας έχωσι·
θέλει αρετήν και τόλμην
                η ελευθερία.     5

                    β΄.
    Αυτή (και ο μύθος κρύπτει
νουν αληθείας) επτέρωσε
τον Ίκαρον· και αν έπεσεν
ο πτερωθείς κ' επνίγη
                θαλασσωμένος·     10

                   γ΄.
    Αφ' υψηλά όμως έπεσε,
και απέθανεν ελεύθερος. ―
Αν γένης σφάγιον άτιμον
ενός τυράννου, νόμιζε
                φρικτόν τον τάφον.     15

                   δ΄.
    Mούσα το Iκάριον πέλαγος
έχεις γνωστόν. Nα η Πάτμος,
να αι Kορασσίαι, κ' η Kάλυμνα
που τρέφει τας μελίσσας
                με' αθέριστα άνθη.     20

                   ε΄.
    Nα της αλόης η νήσος,
και η Kως ευτυχεστάτη,
η τις του κόσμου εχάρισε
τον Απελλήν και αθάνατον
                τον Iπποκράτην.     25

                   ς΄.
    Iδού και ο μέγας τρόμος
της Ασίας γης, η Σάμος·
πλέξε δι' αυτήν τον στέφανον
υμνητικόν και αιώνιον
                λυρική κόρη.     30

                   ζ΄.
    Αυτού, ενθυμάσαι, εγέμιζες
του τέιου Ανακρέοντος
χαρμόσυνον κρατήρα,
κ' έστρωνες δια τον γέροντα
                δροσόεντα ρόδα.     35

                   η΄.
    Αυτού, του Oμήρου εδίδασκες
τα δάκτυλα 'να τρέχουσι
με' την ωδήν συμφώνως,
όταν τα έργα ιστόρει
                θεών και ηρώων.     40

                   θ΄.
    Αυτού, τα χρυσά έπη
εμψύχωνες εκείνου,
δι' ου τα νέφη εσχίσθησαν
και των άστρων εφάνηκεν
                η αρμονία.     45

                   ι΄.
    Ω κατοικία Zεφύρων,
όταν αλλού του ηλίου
καίουν τα βουνά η ακτίνες,
ή τον χειμώνα η νύκτα
                κόπτη τας βρύσεις·     50

                   ια΄.
    Eσύ ανθηρόν το στήθος σου,
φαιδρόν τον ουρανόν
έχεις, και από τα δένδρα σου
πολλή πάντοτε κρέμεται
                καρποφορία.     55

                   ιβ΄.
    Kαθώς προτού νυκτώση,
μέσα εις τον κυανόχροον
αιθέρα, μόνος φαίνεται
λάμπων γλυκύς ο αστέρας
                της Αφροδίτης.     60

                   ιγ΄.
    Kαθώς μυρτιά υπερήφανος
απ' άνθη φορτωμένη
και από δροσιάν αστράπτει,
όταν η αυγή χρυσόζωνος
                την χαιρετάη·     65

                   ιδ΄.
    Oύτω το κύμα Iκάριον
κτυπούσα η βάρκα, βλέπει
σε εις τα νησία ανάμεσα
λαμπράν και υψηλοτάτην,
                και αγαλλιάζει.     70

                   ιε΄.
    Tι εγίνηκαν η ημέραι,
ότε εις τας κορυφάς
του Kερκετέως δενδρόεντος
εχόρευον η τέχναι
                στεφανωμέναι.     75

                   ις΄.
    Έρχονται, ω μακαρία
νήσος, έρχονται πάλιν·
το προμηνύουσι τ' άντρα σου
φλογώδη, εξ ων μυρίαι
                μάχαιραι εκβαίνουν.     80

                   ιζ΄.
    Ως η σφήκες μαζόνονται
επί τα ολίγα λείψανα
σπαραγμένης ελάφου,
ή ταύρου οπού εκατάντησε
                δείπνον λεαίνης,     85

                   ιη΄.
    Αλλ' αν βροντήση εξαίφνης,
πετάουν ευθύς και αφίνουσι
την ποθητήν τροφήν,
υπό τα δένδρα φεύγουσαι
                και υπό τους βράχους·     90

                   ιθ΄.
    Oύτως, εις τα παράλια
ασιατικά, τα πλήθη
αγαρηνά αναρίθμητα
βλέπω 'να επισωρεύονται,
                όμως ματαίως.     95

                   κ΄.
    Σάλπιγγα μεγαλόφθογγος
"οι Σάμιοι", κράζει, "οι Σάμιοι
και ιδού τα πόδια τρέμουσι
μυρίων ανδρών και αλόγων
                θορυβουμένων.     100

                   κα΄.
    "Oι Σάμιοι·" ― και εσκορπίσθησαν
των απίστων αι φάλαγγες. ―
Α, τι, ω δειλοί, δεν μένετε
'να ιδήτε, αν το σπαθί μας
                κοπτερόν ήναι;     105

                   κβ΄.
    Έρχονται, πάλιν έρχονται
χαράς ημέραι, ω Σάμος·
το προμηνύουν οι θρίαμβοι
πολλοί και θαυμαστοί,
                που σε δοξάζουν.     110

                   κγ΄.
    Nήσος λαμπρά ευδαιμόνει·
ότε η δουλεία σε αμαύρονε,
σ' είδον· άμποτε νάλθω
'να φιλήσω το ελεύθερον
                ιερόν σου χώμα.     115

                   κδ΄.
    Eάν φιλοτιμούμεθα
'να την 'ξαναποκτήσωμεν
μ' ίδρωτα και με' αίμα,
καλόν είναι το καύχημα
                της αρχαίας δόξης.     120

Ανδρέας Κάλβος, Ωδή Τετάρτη. Eις Σάμον (από το H Λύρα, Ωκεανίδα 1997) -Σπουδαστήριο Νέου Ελληνισμού.

ΑΝΔΡΕΑΣ ΚΑΛΒΟΣ (1792-1869)

"Ο Ανδρέας Κάλβος γεννήθηκε στη Ζάκυνθο, πρωτότοκος γιος του κερκυραίου γιατρού Ιωάννη Κάλβου και της ζακύνθιας αριστοκράτισσας Αδριανής Ρουκάνη. Μετά τη διάλυση του γάμου των γονιών του ο πατέρας του έφυγε για την Ιταλία, και ο ποιητής αναχώρησε το 1802 με το μικρότερο αδερφό του Νικόλαο, για να ζήσουν μαζί του.

Το 1805 η μητέρα του χώρισε και επίσημα από τον πατέρα του και παντρεύτηκε στη Ζάκυνθο τον Κωνσταντίνο Καλέκα. Ο Κάλβος έμαθε τα πρώτα γράμματα στη Ζάκυνθο (σύμφωνα με ανεξακρίβωτη πληροφορία το 1800 ήταν μαθητής του Αντωνίου Μαρτελάου) και συνέχισε τις σπουδές του στην ελληνική παροικία στο Λιβόρνο και στη Φλωρεντία, όπου συνδέθηκε φιλικά με τον Ανδρέα Λουριώτη (1808). Εκεί έγραψε στα ιταλικά το (αποκηρυγμένο αργότερα και χαμένο εκτός του προλόγου) Άσμα στο Ναπολέοντα (1811).

Το 1812 γνωρίστηκε στη Φλωρεντία με τον Ugo Foscolo, ο οποίος τον προσέλαβε αντιγραφέα του και δάσκαλο του προστατευομένου του Στέφανου Βούλτσου. Ακολούθησε συγκατοίκησή του με το Foscolo και βραχύ διάστημα παραμονής των δυο φίλων στην Ελβετία. Την περίοδο εκείνη έγραψε τρεις τραγωδίες στα ιταλικά: τον Θηραμένη (1812-13), μια αγνώστου τίτλου (1812-13) και τις Δαναϊδες (1815).

Το 1816 φιλοξενήθηκε από τον Foscolo στην Αγγλία και πήρε μέρος στην προσπάθεια του τελευταίου για έκδοση έργων κλασικών συγγραφέων και μετέφρασε στα νέα ελληνικά το Βιβλίο κοινών προσευχών της Αγγλικανικής Εκκλησίας και ποιήματα (1819-1820). Ακολούθησε ρήξη στις σχέσεις του με το Foscolo και το 1819 γάμος του με την αγγλίδα Maria Teresa Josephine Thomas, η οποία πέθανε τον ίδιο χρόνο.

Την περίοδο αυτή (1818-1819) ο Κάλβος έδωσε διαλέξεις στο πνευματικό κέντρο Argyll Rooms του Λονδίνου με θέμα την ελληνική γλώσσα. Μετά το θάνατο της γυναίκας του συνδέθηκε με την παλιά του συμμαθήτρια Susan F.Ridout, σχέση που δεν ευδοκίμησε. Την περίοδο εκείνη είχε επανασυνδεθεί μέσω των μεταφράσεων και κάποιων διαλέξεων με την ελληνική γλώσσα, είχε ωστόσο ιταλική συνείδηση και είχε ως πρότυπο τον Alfieri.

Το φθινόπωρο του 1820 μετά από σύντομη παραμονή στο Παρίσι επέστρεψε στη Φλωρεντία και εντάχθηκε στο κίνημα των Καρμπονάρων. Ως την άνοιξη του 1821 συνέχισε να γράφει στα ιταλικά και συνέθεσε δύο τραγωδίες ακόμα. Την ίδια χρονιά συνελήφθη από την αστυνομία και απελάθηκε στη Γενεύη. Πληροφορίες αναφέρουν πως την περίοδο εκείνη έγραφε ένα ποίημα για την ελληνική εξέγερση στη Μολδαβία.

Στη Γενεύη έμεινε από το 1821 ως το 1824 και έγραψε τις δέκα πρώτες Ωδές, τις οποίες τύπωσε το 1824 με τον τίτλο Λύρα. Το 1825 ταξίδεψε στο Παρίσι, όπου πήρε μπήκε στους φιλελληνικούς κύκλους και συνδέθηκε με έλληνες λογίους. Εκεί πραγματοποιήθηκε η έκδοση της νέας σειράς των Ωδών το 1826, με γαλλική μετάφραση του φίλοι του ποιητή και φιλέλληνα Panthier de Censay μαζί με τα Λυρικά του Αθανάσιου Χριστόπουλου.

Στην Ελλάδα επέστρεψε το 1826, έμεινε για λίγο στο Ναύπλιο και κατόπιν πήγε στην Κέρκυρα, όπου ανέλαβε την καθηγεσία στην Ιόνιο Ακαδημία και ανακηρύχτηκε διδάκτωρ της φιλοσοφίας. Παραιτήθηκε τον ίδιο χρόνο λόγω αντιδράσεων των πανεπιστημιακών κύκλων και ασχολήθηκε με ιδιαίτερα μαθήματα, συγγραφή φιλοσοφικών συγγραμμάτων και μεταφράσεις, κυρίως φιλοσοφικών πραγματειών.

Στην Ακαδημία επαναδιορίστηκε το 1836 ως καθηγητής της Ιδεολογίας. Η διδασκαλία του στα ελληνικά προκάλεσε αντιδράσεις και εχθρικό κλίμα. Την περίοδο 1840-1841 επανήλθε στη διδασκαλία της Φιλοσοφίας και το Γενάρη του 1841 έγινε διευθυντής στο Κερκυραϊκό Λύκειο, θέση από την οποία παραιτήθηκε το Νοέμβρη του ίδιου χρόνου.

Υπήρξε μέλος της Εταιρείας Μετάξης Κερκύρας (1845) και της Αναγνωστικής Εταιρείας Κερκύρας (1848). Με την ποίηση δεν ασχολήθηκε ξανά ως το θάνατό του(Σαν σήμερα, στις 3 Νοέμβρη του 1869).

Το 1852 εγκατέλειψε την Κέρκυρα για την Αγγλία με τη μέλλουσα δεύτερη γυναίκα του Charlotte Augusta Wadams (την οποία γνώρισε κατά τη διάρκεια επίσκεψής της στην Κέρκυρα και παντρεύτηκε το 1853 στο Λονδίνο). Στην Αγγλία η Chrlotte εργάστηκε σε σχολεία του Essex και του Λονδίνου και το 1865 ανέλαβε τη διεύθυνση οικοτροφείου θηλέων στο Louth, όπου δίδαξε και ο Κάλβος. Εκεί πέθανε από πνευμονία.

Ως ποιητής ο Κάλβος συμπίπτει χρονικά με την Επτανησιακή Σχολή, αποτελεί ωστόσο μια μοναχική περίπτωση δημιουργού, που συνδυάζει στοιχεία διαφόρων ρευμάτων (κλασικιστικά, ρομαντικά) και διαφοροποιείται από την Επτανησιακή Σχολή, κυρίως λόγω της ιδιομορφίας της γλώσσας του, η οποία διαθέτει σπουδαία εκφραστική και εικονοπλαστική δύναμη.

Στην Ελλάδα έγινε γνωστός μετά το 1889 με αφορμή τη γνωστή διάλεξη του Παλαμά για την ποίησή του. Οι μελετητές της νεοελληνικής λογοτεχνίας ασχολήθηκαν κυρίως με τις Ωδές του, τα τελευταία χρόνια ωστόσο η έρευνα στρέφεται και γύρω από τα ιταλόφωνα έργα του.

1. Για περισσότερα βιογραφικά στοιχεία του Ανδρέα Κάλβου βλ. Ζαφειρίου Λεύκιος, «Χρονολόγιο Ανδρέα Κάλβου», Πόρφυρας64-65 (Κέρκυρα), 1-6/1993, σ.7-24, Ζώρας Γεώργιος Θ., «Κάλβος Ανδρέας», Μεγάλη Εγκυκλοπαίδεια της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας7. Αθήνα, Χάρη Πάτση, χ.χ., Κεχαγιόγλου Γιώργος, «Κάλβος Ανδρέας», Παγκόσμιο Βιογραφικό Λεξικό4. Αθήνα, Εκδοτική Αθηνών, 1985 και Σοφικίτου Αντωνία Κ., «Ανδρέας Κάλβος (1792-1869)», Διαβάζω140, 26/3/1986, σ.4-11." (πηγή: http://ekebi.gr/)

Δείτε επίσης: